Is er iets mis met mijn boom?
De meeste dingen die mensen op een boom zien zijn geen ramp — en een paar zijn dat wél. Hieronder staat per verschijnsel wat het is, en waar je naar kijkt om te weten of het ertoe doet.
Zwammen en paddenstoelen
Er groeit een paddenstoel tegen de stamvoet. Is dat erg?
Dat hangt af van welke zwam het is en van waar hij groeit. Een vruchtlichaam tegen de stamvoet betekent dat er in het hout of in de wortels iets wordt afgebroken — maar afbraak hoort bij een boom, en veel zwammen leven van hout dat al dood was. Wat telt is welke soort het is, hoeveel dragend hout hij aantast, en of de boom dat kan opvangen. Dat is een vraag voor iemand die de zwam kan benoemen.
Betekent een zwam op de stam dat de boom weg moet?
Nee. Een zwam is een aanwijzing, geen vonnis. Sommige soorten breken hout af dat de boom niet meer nodig heeft; andere tasten wél het dragende hout aan, en dan is de vraag hoeveel er nog over is. Bij oude bomen horen zwammen er zelfs bij: holtes en aangetast hout zijn precies wat een oude boom zo waardevol maakt.
Kan ik die zwam gewoon afsnijden, is het dan opgelost?
Nee. Wat je ziet is het vruchtlichaam, zoals een appel aan een boom. De zwam zelf zit in het hout en is er vaak al jaren. Afsnijden verandert daar niets aan — het zorgt er alleen voor dat je niet meer kan zien wat er gebeurt, en dat is net wat je wél wil weten.
Welke zwammen zijn nu echt gevaarlijk?
De vraag is niet zozeer welke soort gevaarlijk is, maar wat een soort met het hout doet en waar. Zwammen die het dragende hout in de stamvoet of in de wortels afbreken, wegen zwaarder dan zwammen die dood hout hoog in de kroon opruimen. Reuzenzwam, honingzwam en tonderzwam komen hier het vaakst ter sprake, maar ook dan hangt alles af van de boom, de plek en hoeveel gezond hout er nog omheen zit.
Er komen paddenstoelen uit het gazon rond de boom, niet op de stam. Telt dat ook?
Dat kan meetellen. Sommige zwammen die wortelhout aantasten, komen op afstand van de stam boven de grond, soms metersver, in de lijn van een wortel. Andere paddenstoelen in het gazon hebben niets met de boom te maken, of leven er juist mee samen in de wortels. Het verschil zit in de soort en in waar ze precies staan.
Holtes, scheuren en losse bast
Mijn boom is hol vanbinnen. Kan die nog veilig blijven staan?
Vaak wel. Een boom is een buis: de kracht zit in de buitenste ring, niet in het hart. In de vakliteratuur wordt een holte van meer dan twee derde van de diameter soms als gevaarlijk aangemerkt, maar er staan bomen met holtes van meer dan tachtig procent die al jaren met opvolging beheerd worden — het wondhout dat de boom eromheen maakt, compenseert mee. Het gaat dus niet om de holte alleen, maar om de wanddikte, de opening, de standplaats en wat eronder staat.
Er zit een holte hoog in de kroon. De tuinman zegt dat dat gevaarlijk is.
Een holte hoog in de kroon weegt anders dan een holte in de stamvoet. Daarboven draagt het hout minder gewicht, en wat er bij een breuk gebeurt is kleiner. Bij een oude boom zijn zulke holtes bovendien juist waardevol: het is woonruimte voor vleermuizen, spechten en kevers. Wat er moet gebeuren, hangt vooral af van wat eronder ligt.
Er loopt een scheur over de stam. Kan die boom openscheuren?
Veel hangt af van waar de scheur precies zit. Een scheur in de bast is iets anders dan een die tot in het hout doorloopt. Verder telt of er beweging op staat, en of de boom er wondhout aan de randen vormt — dat laatste betekent dat hij zelf al aan het reageren is.
De bast laat los en er zit kaal hout onder. Wat betekent dat?
Dat het weefsel onder de bast op die plek is afgestorven. Dat kan komen van zonnebrand, vorst, een aanrijding, of van wortels die aan die kant beschadigd zijn — bast op de stam hangt vaker samen met wat eronder de grond gebeurde dan mensen denken. De boom grendelt de plek af en groeit er wondhout omheen. Wat telt is niet zozeer hoe groot het vlak is, maar hoe goed de boom er rond reageert.
Er sijpelt sap uit de stam en de bast is daar nat en donker.
Dat is meestal bacterieslijm, ook natte kern genoemd. De bacteriën in het hout leven van vergistende suikers en breken het hout niet af, maar hun afvalstoffen zetten de kern onder druk, en die druk perst het vocht naar buiten. Merkwaardig genoeg beschermt dat: in een natte kern is het te nat, te zuurstofarm en te basisch voor houtrotzwammen, zodat die er zelden in voorkomen. Vroeger werd zo’n kern afgetapt; dat gebeurt niet meer, want een drooggelegde natte kern gaat juist rotten.
Er zit een dikke zwelling op de stam. Moet ik me zorgen maken?
Meestal niet. Een zwelling is vaak juist het tegendeel van een probleem: de boom heeft daar extra hout gemaakt om iets op te vangen — een oude wonde, een ingesloten tak, een plek waar meer kracht op staat. Bomen zetten hout bij waar het nodig is. Het wordt pas een vraag als er in of naast die zwelling iets anders speelt, zoals een zwam of een scheur.
Wat het blad je vertelt
Mijn boom heeft veel dood hout bovenaan. Is hij stervende?
Niet noodzakelijk. Dood hout in de kroon hoort bij het gewone leven van een boom: takken die in de schaduw komen te staan, worden afgestoten. Wat wél iets zegt, is of het van jaar tot jaar toeneemt en of het bovenaan in de top begint — dat is het patroon waarmee een boom zijn kroon inkrimpt. En ook dat is niet het einde: op een kleinere kroon kan een boom nog decennia verder.
De bladeren zijn kleiner dan vroeger en hij loopt later uit. Wat scheelt er?
Dat zijn twee tekens dat de boom over minder reserves beschikt dan hij gewend was. De oorzaak zit bijna altijd onder de grond: te weinig water, een dichtgereden of opgehoogde wortelzone, of wortels die bij werken beschadigd zijn. Bovengronds valt er meestal weinig aan te doen; aan de standplaats vaak wel.
Het blad is bruin maar blijft wekenlang hangen. Is dat erger dan gewone bladval?
Het is een ander verschijnsel. Bij normale bladval maakt de boom aan de basis van elke bladsteel een scheidingslaag en laat hij het blad netjes los. Blijft bruin blad hangen, dan is het te snel gegaan — door droogte, hitte of een aantasting — en heeft hij die laag niet kunnen maken. Het vertelt iets over wat er dat seizoen gebeurd is, niet meteen dat de boom sterft.
Hoe weet ik zeker of mijn boom dood is of nog kan uitlopen?
Wacht tot ver in het voorjaar voor je beslist. Een boom die het moeilijk heeft gehad, loopt soms weken later uit dan zijn buren, en soms pas met een tweede golf in juni. Ondertussen kan je zelf kijken: kras met een nagel wat bast weg van een dun takje — groen eronder betekent leven, bruin en droog betekent dat dat takje dood is. Doe dat op verschillende plekken, want een boom kan gedeeltelijk uitlopen.
Staat hij nog stabiel?
Mijn boom staat scheef sinds de storm. Is dat gevaarlijk?
Een boom die pas scheef staat, is iets anders dan een boom die altijd scheef stond. Wat je zoekt is beweging in de grond: een opgeworpen rand aan één kant van de stamvoet, scheuren in de bodem, wortels die zichtbaar worden. Staat hij al jaren zo en loopt het gras rustig door tot tegen de stam, dan heeft hij zich aangepast. Is het na één storm ontstaan, laat het dan bekijken vóór de volgende.
De grond aan de stamvoet komt omhoog en het gras scheurt open.
Dat is het teken waar een boomverzorger het eerst naar kijkt. Komt de kluit in beweging, dan wordt de grond aan de kant tegenover de helling opgeduwd en scheurt de zode open. Dat betekent dat de verankering aan het loskomen is. Dit is een van de weinige dingen aan een boom waarmee je niet moet wachten.
Er zijn wortels doorgezaagd bij werken. Staat die boom nog stabiel?
Dat hangt af van hoeveel, hoe dik en aan welke kant. Wortels dicht bij de stam wegen het zwaarst, en de kant waar de wind vandaan komt telt dubbel. Let ook op de vertraging: de stabiliteit verandert meteen, maar wat je bovengronds ziet — minder blad, meer dood hout — komt pas na een of twee seizoenen, en soms nog jaren later. Laat het bekijken zolang je nog weet wat er precies is doorgezaagd.
Wat kan ik zelf zien?
Waar moet ik zelf naar kijken om te zien of een boom gevaarlijk wordt?
Vier dingen, van onder naar boven. De grond rond de stamvoet: komt die omhoog, scheurt de zode? De stamvoet zelf: zwammen, een zachte plek, loslatende bast. De stam: scheuren die door de bast heen gaan. En de kroon: neemt het dode hout toe, hangen er takken anders dan vorig jaar? Verandering is het signaal, niet de toestand op zich.
Mijn boom gaat al jaren achteruit. Kan hij nog gered worden?
Vaak voor een deel, en het antwoord ligt bijna altijd onder de grond. Wat een boom in achteruitgang meestal helpt zit in de standplaats: een bodem met structuur en bodemleven, die niet meer bereden wordt en die zelf water vasthoudt. Snoeien helpt daar zelden bij — dat neemt juist blad weg dat hij nodig heeft.
Er zitten spechtengaten in de stam. Is dat een slecht teken?
Voor de boom niet meteen, en voor de tuin is het goed nieuws. Spechten hakken waar het hout zachter is, dus zo'n gat vertelt je iets over wat eronder zit. Maar een specht die een holte maakt, maakt tegelijk woonruimte voor mezen, vleermuizen en insecten. Bij een oude boom is dat geen schade maar precies wat hem waardevol maakt.
Waar deze antwoorden op steunen
Retrenching Hollow Trees — an International Practice (2014) — holle bomen met meer dan tachtig procent caviteit die met opvolging beheerd worden, en het effect van een beperkte reductie op de stabiliteit.
Fay e.a., Trees — a Lifespan Approach (2016) — compartimentering en de oude levensfase.
Stadsbomen Vademecum 3A — Boomcontrole en onderzoek — de beschermende werking van een natte kern, p. 136-138.
Keizer, Mycological Tree Assessment (2019) — welke zwammen wat aantasten, en het onderscheid tussen slijmvloed en de kastanjebloedingsziekte.
Wim Peeters, Cursus Boomverzorging (2021-2022).