Water, bodem en klimaat

Bij een jonge boom telt de gieter, bij een oude boom telt de bodem. Hieronder staat hoeveel water er werkelijk in het spel is, hoe je droogtestress herkent en van iets anders onderscheidt, en wat er onder de boom kan gebeuren dat meer helpt dan gieten.

Water geven

Hoeveel water heeft een boom nodig bij droogte?

Meer dan je met een gieter kan geven, en dat is meteen het eerlijke antwoord. Een vrijstaande boom verdampt in één groeiseizoen richting duizend liter per vierkante meter kroonprojectie; bij een kroon van tien meter breed loopt dat in de tienduizenden liters. Gieten heeft dus vooral zin bij een jonge of pas geplante boom, waar de wortels nog in een kleine kluit zitten. Bij een gevestigde boom gaat het niet om wat jij geeft, maar om wat de bodem vasthoudt.

Geef je best elke dag een beetje, of één keer per week veel?

Eén keer veel. Een kleine gift blijft in de bovenste centimeters hangen en verdampt daar weer, en erger nog: hij lokt de wortels naar boven, precies naar de laag die het eerst uitdroogt. Geef dus in één keer genoeg om de grond tot onder de wortels door te weken, en geef pas opnieuw als het daar weer droog is.

Wanneer op de dag geef je best water?

's Morgens vroeg of 's avonds, wanneer er minder verdampt voor het water in de grond zit. Verder maakt het tijdstip weinig uit, en zeker minder dan hoeveel je geeft en hoe diep het komt. Dat waterdruppels op blad in de volle zon de bladeren zouden verbranden, is een hardnekkig verhaal waar weinig van klopt — het is wel verspild water, want het bereikt de wortels niet.

Heeft een oude grote boom nog water nodig, of redt die zich wel?

Hij redt zich meestal, en niet omdat hij minder nodig heeft: hij kan er gewoon zelf bij. Zijn wortels bestrijken een bodemvolume dat je met gieten nooit bereikt. Wat een oude boom in een droge zomer werkelijk vooruithelpt, is dat er regenwater in zijn wortelzone terechtkomt en daar blijft — geen verharding die het wegleidt, geen verdichte grond, en een bodem met structuur en bodemleven die het vasthoudt.

Hoe weet ik of de grond droog genoeg is om te gieten?

Door te voelen, niet door te kijken. Een droog bovenlaagje zegt niets: steek je vinger of een schroevendraaier tien tot vijftien centimeter de grond in en voel of het daar nog vochtig is. Bij een pas geplante boom voel je vlak naast de kluit, want die kan uitgedroogd zijn terwijl de grond ernaast nog nat is — en net zo goed andersom.

Kan ik een boom ook doodgieten?

Ja. Water dat niet wegkan verdringt de lucht in de bodem, en wortels hebben zuurstof nodig: in een verzadigde grond stikken ze. Het vervelende is dat het beeld op droogte lijkt — slap blad, geel blad, vroege bladval — waardoor er nog meer gegoten wordt. Het gebeurt vooral in een plantgat met slecht doorlatende grond eronder, want dan staat de kluit in een emmer.

Droogtestress herkennen

De bladranden worden bruin in de zomer. Is dat droogte of iets anders?

Meestal droogte: de bladrand ligt het verst van de nerven af en valt daarom het eerst droog. Maar precies hetzelfde beeld ontstaat bij strooizout, bij een wortelzone die is afgedekt of verdicht geraakt, en bij een boom die kort geleden verplant is. Kijk dus niet alleen naar het blad maar ook naar wat er onder de boom veranderd is, en of het overal zit of aan één kant.

Mijn boom laat in juli al blad vallen. Is dat droogtestress?

Vaak wel, en op zich is het geen ramp: blad laten vallen is hoe een boom zijn verdamping terugschroeft wanneer er te weinig water is. Berk en beuk doen het het snelst. Zorgelijk wordt het pas als het jaren na elkaar gebeurt, als hij in het voorjaar steeds later uitloopt, of als er dood hout bovenin bijkomt. Let wel op: een zieke boom laat ook blad vallen, dus als er verder iets niet klopt is droogte niet vanzelf het antwoord.

De bast aan de zuidkant van mijn jonge boom is gebarsten. Wat is dat?

Meestal zonnebrand, en dan zit het doorgaans aan de zuidwest- tot westkant. Komt de bast door directe zonnestraling rond de vijfenveertig graden, dan sterft het weefsel eronder af — en droogte maakt dat erger, want een boom die zijn huidmondjes sluit, koelt zijn stam niet meer met de sapstroom. De scheuren zie je pas later; de schade zelf zit er dan al maanden. Het treft vooral pas geplante bomen in hun tweede jaar, en vooral esdoorn, linde en kastanje.

De bodem en de stamvoet

Moet ik mijn boom bemesten?

Bijna nooit. Een boom in een tuin haalt uit de bodem wat hij nodig heeft, en mest lost niet op wat meestal het echte probleem is: te weinig ruimte, te weinig lucht, te weinig water. Bemesten heeft alleen zin als een bodemonderzoek een tekort aantoont, en dan alleen voor wat er ontbreekt. Wat wél altijd werkt is organisch materiaal aan de oppervlakte — blad dat blijft liggen, compost, houtsnippers — want dat voedt het bodemleven waar de boom van leeft.

Mag het gras tot tegen de stam doorlopen?

Liever niet, en het gaat niet om het gras maar om de maaier. Maaischade aan de stamvoet is een van de meest voorkomende oorzaken van beschadiging bij bomen die in gras staan: kleine wonden, telkens opnieuw, precies op de plek waar de boom het kwetsbaarst is. Daar komt bij dat gras een stevige concurrent is om water. Een open cirkel rond de stam lost allebei op.

Hoe leg ik een boomspiegel aan, en wat kan ik erin planten?

Maak hem zo groot als je durft — een halve meter is het minimum, een paar meter is beter — en houd hem open, met mulch of met beplanting. Niet omspitten: daar zitten precies de fijne wortels die je wil sparen. Voor beplanting kies je iets dat ondiep wortelt en tegen droogte en schaduw kan; bosplanten doen het goed, want die staan van nature onder bomen. En laat liggen wat er valt: blad in een boomspiegel is geen rommel maar voedsel.

Wat het klimaat verandert

Wat doet de klimaatverandering met onze bomen?

Twee dingen tegelijk: drogere en hetere zomers, en nattere winters. Die combinatie is lastiger dan droogte alleen, want afwisselend natte en droge jaren zijn voor veel soorten schadelijker dan een reeks droge jaren na elkaar. Wat je in de praktijk ziet is dat bomen te weinig tijd krijgen om tussen de klappen door te herstellen. En verzwakte bomen krijgen last van dingen die er altijd al waren — zwammen, kevers, schimmels — maar die op een sterke boom niet aan bod kwamen.

Moet ik nu al andere soorten planten omdat het klimaat verandert?

Voor een deel wel. Inheems blijft de eerste keuze waar dat kan, maar het klimaat schuift sneller dan onze bomen mee kunnen, en wie zich vandaag tot inheems beperkt riskeert dat er over vijftig jaar weinig overblijft. De veiligste zet is trouwens niet een andere soort maar méér soorten: wie drie verschillende bomen plant in plaats van drie dezelfde, verliest bij de volgende ziekte of droogte niet alles tegelijk. En wat je ook kiest, de standplaats bepaalt meer dan de soortnaam.

Waarom gaan er zoveel beuken plots achteruit?

Omdat de beuk uitgerekend gevoelig is voor wat er nu gebeurt. Hij verdraagt schommelingen in de grondwaterstand slecht, en afwisselend natte en droge jaren treffen hem harder dan de meeste soorten. Daarbij versterkt het beeld zichzelf: valt er in een beukengroep een boom weg, dan komen zon en wind op de stammen die overblijven, en die krijgen dan zonnebrand. Plots is het overigens niet — wat je nu ziet, is over meerdere droge jaren opgebouwd.

Waar deze antwoorden op steunen